Maar in de loop van 2011 begon de ernst van de  financiële consequenties bij de waterschappen door te dringen. Temeer daar eind 2011 de contouren van de wet Houdbare Overheidsfinanciën (de wet HOF) zich begonnen af te tekenen. Daarover straks meer. Eerst de financiële consequenties van het BAW voor de waterschappen.
Vanaf 2020 moet jaarlijks 750 miljoen euro worden bespaard in het waterbeheer, een besparing van zo’n 15 procent. Daarvan nemen de Waterschappen en gemeenten gezamenlijk 380 miljoen voor hun rekening.
Daar komt bij dat de waterschappen ingevolge het BAW meteen 100 miljoen euro zijn gaan betalen in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). Dit bedrag loopt op van 150 miljoen in 2014 tot 200 miljoen euro jaarlijks vanaf 2015. In deze bedragen is 19 miljoen bestemd voor de overdracht van de muskus- en beverrattenbestrijding.

Addertjes

Als je bedenkt dat met het watersysteembeheer jaarlijks 1,1 miljard is gemoeid, is duidelijk dat  200 miljoen euro een aanzienlijk opgave inhoudt. Bovendien zit er nog een adder onder het gras. In een bijlage bij het BAW heeft het rijk z’n aandeel tot 2020 gegarandeerd. En daarna? Kennelijk geldt hier vooralsnog wie dan leeft wie dan zorgt: een adagium waar de waterschappen zich juist altijd verre van hebben gehouden.
En er zit nóg een adder onder het gras. Door het grote beslag van het HWBP op de financiën van de waterschappen, is er nog maar beperkte ruimte beschikbaar voor andere investeringen (ruwweg slechts 120-130 miljoen per jaar voor alle waterschappen gezamenlijk). Dit kan wel eens moeilijk uit te leggen zijn aan de burger.

Gespaard geld geïnvesteerd? U krijgt een boete!

En dan komt het rijk nu met de wet HOF op de proppen die juist contraproductief uitpakt als decentrale overheden hun gespaarde geld willen investeren. Volgens het huidige voorstel krijgen ze dan een boete, terwijl ze juist zo braaf hebben gespaard. Het gaat om een wetsvoorstel waarmee het rijk invulling wil geven aan het aangescherpte Stabiliteits- en Groeipact. Het kabinet wil afspraken daarover vastleggen in de wet HOF. De bedoeling is dat die wet in 2013 ingaat.
Ook de decentrale overheden moeten zich aan het Stabiliteits- en Groeipact houden, omdat zij ook meetellen voor het begrotingstekort. Maar het wetsvoorstel gaat er van uit dat decentrale overheden (die een baten-lastenstelsel hanteren) een boete krijgen wanneer ze een investering doen met geld waarvoor ze gespaard hebben. De logica is immers dat wanneer je op deze manier een investering doet, dit bij de schuld wordt opgeteld. Gevolg: decentrale overheden zullen wel twee keer nadenken voor ze hun gespaarde centjes gaan investeren. En dit terwijl de wateropgave juist om veel doortastendheid en investeringen vraagt. Voor de waterschappen heeft het dankzij het wetsvoorstel dan ook geen zin om te sparen voor de verplichtingen vanaf 2015 en 2020. Vasthouden aan het wetsvoorstel zou dan ook wel eens contraproductief voor het rijk kunnen uitpakken. Maar ook voor de waterschappen die er van beschuldigd kunnen worden te weinig investeringen te doen.

Straks weer bestaansrechtdiscussie

Hoe dan ook: de financiële vooruitzichten van de waterschappen zijn ronduit zorgwekkend. De vergaande financiële toezegging van de waterschappen in het BAW zouden wel eens als een harde boemerang kunnen terugkeren als blijkt dat de waterschappen die toezegging niet gestand kunnen doen, onder meer door een groot maatschappelijk verzet tegen de noodzakelijke verhoging van de waterschapstarieven. Het was misschien slim van de waterschappen om via het BAW vergaande financiële toezeggingen te doen om verlost te worden van de bestaansrechtdiscussie, maar als straks blijkt dat de waterschappen hun verplichtingen niet na kunnen komen, komt die discussie opnieuw terug, hard als een boemerang.

Als concrete winstpunten van Waterkader Haaglanden in relatie tot het Deltaprogramma noemde hij:

-      Het besef dat de klimaatopgave ook regionaal beantwoord moet worden

-      Dat er een systematiek moet zijn voor het meewegen van de klimaatopgave bij ruimtelijke keuzen

-      Dat proeftuinen een goede schakel vormen tussen theorie en praktijk

-      Dat de verkregen concrete voorbeelden aantonen hoe het in de praktijk kan

-      Het belang van innovatie: kom uit de comfortzone, durf te experimenteren!

Hij verwacht dat de winstpunten van Waterkader Haaglanden andere partijen zullen inspireren tot het verbinden van theorie met de praktijk en tot meer samenwerking.

Eerst ondertekenden een vertegenwoordiger van de gemeente Rijswijk en van het Hoogheemraadschap van Delfland een samenwerkingsovereenkomst. Dit om de huidige werkwijze die tot  grote tevredenheid heeft geleid, te continueren.

Daarna was het tijd voor de ondertekening van de bestuursovereenkomst ‘Water- en Klimaattafel’ die de basis legt voor het vervolg van Waterkader Haaglanden. Een overeenkomst die werd getekend door private partijen, overheden, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties. Doel daarvan is het duurzaam waterbeheer in de regio voor te zetten en uit te breiden, zowel naar meer deelnemende gemeenten als naar meer onderwerpen (zoals bouw en klimaatadaptatie). De ervaringen uit Haaglanden zullen uitgerold worden naar de Rotterdamse regio.

 Geld verdienen

Bas Verkerk, burgemeester van Delft en onder meer voorzitter van de Stuurgroep Waterkader Haaglanden, gaf aan dat met deze ondertekening geld slimmer kan worden ingezet met een hoger rendement. “Ook kan er geld verdiend worden met  de dingen die hier bedacht zijn. We moeten water als kans zien voor de economie, met name in de stedelijke omgeving. Waterkader Haaglanden heeft veel partijen nader tot elkaar gebracht en de bestuurlijke samenwerking enorm geïntensiveerd. We bergrijpen elkaars problemen nu. Door de bestuurlijke cohesie is ook het bedrijfsleven sneller aangehaakt.”

• Het hoeft maar één keer onder te lopen in Nederland… Wie gaat er dan nog investeren in dit land?
• Waterdeskundigen moeten ook heel goed kunnen luisteren, soms komt de plaatselijke bevolking met zinvolle en innovatieve oplossingen.
• Waterbouwkundigen weten erg veel, zijn erg betrokken, maar hebben moeite gehoor te vinden bij anderen, zoals bestuurders.
• Bij voorkoming wateroverlast: van normdenken naar effectdenken.
• Water is kans om dingen voor elkaar te krijgen, mooie woonmilieus. Daarmee krijg je bestuurders ook makkelijker mee.
• Met een simpele stoep in de straat kun je wellicht wateroverlast voorkomen.
• Om wateropgave op te lossen: benut alle kansen en betrek verschillende schaalniveaus.
• Multifunctioneel ruimtegebruik is heilig, zeker in West-Nederland.
• Door disciplines te koppelen, kun je ook geldstromen koppelen.

Creemers is bedrijfskundig hoogleraar aan de VU Amsterdam en zelfstandig consultant op het gebied van ICT-strategie. Zijn verklaring voor licht, vlug en precies is als volgt:

Licht wil zeggen: niet zwaar en log. Organisaties die groeien, hebben evenwel de neiging om zwaar en log te worden. Dat is ballast in zware tijden. Veel beter is het om je te richten op je kerncompetenties en andere mensen/organisaties inhuren voor dingen waar je zelf niet zo goed in bent. Zo niet, dan maak je hoge kosten voor een suboptimaal resultaat.

Inefficiënties

Vlug heeft betrekking op wendbaarheid. Vlug is niet hetzelfde als snel.  Snel heeft te maken met op hoge snelheid rechtdoor gaan. Vlug komt van vliegen en slaat op snel kunnen reageren op snel veranderende omstandigheden. Het voordeel van vlug zijn als organisatie is dat daardoor allerlei transactiekosten dalen. Dat zijn kosten die optreden door allerlei inefficiënties in de bedrijfsvoering.

En dan moet men ook precies zijn, zoals een roofvogel dat met hoge efficiëntie zijn prooi vangt. Het doel (dat beweeglijk is) moet men de hele tijd goed in het oog houden om te voorkomen dat men blijft steken in suboptimale oplossingen.

De eerste proeftuin betrof de Noordpolder, een wijk in Den Haag die in de jaren 90 enkele malen werd geconfronteerd met grote wateroverlast. Het betreft een dichtbebouwd stedelijk gebied met weinig groen. Uit een gemeentelijke studie bleek dat de wijk een enorme waterbergingstekort heeft. Eerst werden de kenmerken van de wijk geïnventariseerd en de kansrijkheid van maatregelen bepaald in combinatie met een kwaliteitsimpuls.

Een studie naar de gevolgen van wateroverlast bracht aan het licht dat die gevolgen erg meevallen: er loopt dan een veldje onder. Conclusie: de wijk heeft weliswaar een enorm waterbergingstekort, maar er worden geen maatregelen genomen omdat de gevolgen erg meevallen.  Dit inzicht kan ook bruikbaar zijn voor andere gebieden. Daarom: van normdenken naar effectdenken. En: laagwaardige functies laag aanleggen, hoogwaardige functies hoog aanleggen.

Uitdagingen

De tweede proeftuin betrof Rijswijk-Zuid, een wijk waar de gemeente 4000 woningen en 20 hectare bedrijventerreinen wil realiseren (start in 2013), maar ook een gebied met een groot tekort aan waterbergend vermogen. Als uitdagingen voor dit project worden genoemd:

-      Integratie watersysteem met stedenbouwkundige ontwerp

-      Partijen op één lijn krijgen

-      Borging van ambities in formele plannen

-      Alles binnen de tijdsplanning.

Aan de hand hiervan werden drie stellingen geformuleerd:

1. waterdeskundigen moeten vroegtijdig in het proces hun rol opeisen

2. het succes van de inbreng van waterdeskundigheid hangt af van de overtuigingskracht van de deskundige en van het inlevingsvermogen in het totale planproces

3. innovatie ontstaat in het informele deel van het planproces.

Hoe zal een peilverhoging/overstroming zich precies ontwikkelen? Welke maatregelen zijn het meest effectief? Dit zijn vragen waar bestuurders en uitvoerders mee worstelen als de nood aan de man komt. 3Di Waterbeheer maakt gebruik van zeer snelle rekentechnieken waarmee 100 keer sneller wordt gerekend dan bij de huidige modellen. En er kan interactief gerekend worden, gevolgen van ingrepen worden direct zichtbaar op het scherm. 3Di Waterbeheer is één van de innovaties van Waterkader Haaglanden. Onder meer TU Delft en Deltares zijn er bij betrokken. Volgens de makers van deze tool moet het gezien worden als hèt model om de gevolgen van regen en overstroming in beeld te krijgen.

Besparen

Tijdens de presentatie op de slotconferentie van Waterkader Haaglanden leek het alsof er een camera boven Delft hing waarvan het beeld op het grote doek werd geprojecteerd. De camera kan over de stad bewegen, en er kan ook in- en uitgezoomd worden. Duidelijk zichtbaar was wat er gebeurt als het water stijgt. Eerst wordt het water in de grachten hoger, dan beginnen de straten en pleinen onder te stromen en vervolgens worden steeds meer gedeelten van de stad blauw. Niet alleen het kleurverloop is duidelijk te zien, maar ook hoe het water over de straten stroomt.

Niet alleen voor bestuurders worden ingewikkelde modellen nu begrijpelijk en zichtbaar, maar ook voor burgers. En er valt flink mee te besparen. Met de detailinformatie kun je onder meer besparen op keringen. Er is recent 1000 kilometer boezemkade opnieuw genormeerd in Noord-Holland. Als hierbij 3Di was gebruikt, had men 100 miljoen euro bespaard in versterkingskosten, zo stellen de makers van dit instrument. Anders gezegd: meer bytes, minder beton. Het instrument lost niet alle onzekerheden op, maar maakt die onzekerheden wel beter zichtbaar. In 2012 wordt 3Di Waterbeheer voor heel Nederland beschikbaar.

De NTA 8111 is nog niet een “echte norm” maar kan nu wel al van grote betekenis zijn voor alle partijen die met drijvend bouwen aan de slag willen. Het bevat afspraken voor drijvende gebouwen die vallen onder het Bouwbesluit. Volgens Jan Wesseldijk bevat het document heel slimme oplossingen en zijn daarin allerlei belangen afgewogen. Het document is heel bruikbaar voor aanbestedingen. Hij wees er wel op dat het verstandig is om al vroeg in de planontwikkeling op zoek te gaan naar afstemming tussen betrokken partijen. Ook is er een Stichting Drijvend Bouwen in oprichting, waarin vele betrokken partijen zitten, die als trekker en als vraagbaak zal fungeren.

InterfaceFLOR heeft in 1994 besloten om in 2020 nul procent uitstoot te hebben. Volgens Ramon Arratia kunnen veel andere bedrijven ook een dergelijke doelstelling formuleren, maar doen ze dat niet omdat ze blijven denken in de technieken, mogelijkheden en ontwikkelingen van dit moment. Het “out of the box-denken” en doordenken op opeenvolgende ontwikkelingen krijgt geen plek in de strategische aanpak. Op internationaal niveau zal het denken in “bedrijfsmatige duurzaamheid” wel veranderen. Volgens Ramon Arratia werd er in de periode 2000 – 2010 op bedrijfsniveau gedacht als het om duurzaamheid ging, nu wordt er op productniveau gedacht en in de periode 2020 – 2030 zal er op systeemniveau worden gedacht om duurzaamheid in praktijk te brengen.

Wat is duurzaamheid?

Maar wat is duurzaamheid? Hoe toon je dat aan? Eigenlijk heel simpel, volgens Arratia: “Just tell the facts. We moeten duurzaamheid niet uitdrukken in labels, want die vertrouwen de mensen niet meer. Geef gewoon de feiten, zodat mensen die kunnen vergelijken. Bij auto’s bijvoorbeeld de CO2-uitstoot per gereden kilometer. De milieu-impact vindt voor 90 procent buiten de fabriek plaats: tijdens grondstofwinning, transport en gebruik door consument. Veel bedrijfsmatig milieubeleid richt zich dus op de tien procent. Een werkelijk effectief beleid spitst zich toe op systeemintegratie waarbij diverse bedrijfstakken aan elkaar worden gekoppeld, zoals telefonie aan de computer.”

Juryvoorzitter Han Weber, gedeputeerde van Zuid-Holland, maakte de uitslag bekend tijdens het
Nationaal Congres Water, Wonen & Ruimte. Voor de jury stond bij de beoordeling
de vraag centraal: hoe geld te verdienen met water? “Oftewel”, zei Han Weber,
“de jury was op zoek naar een natte droom. We hebben de projecten beoordeeld op
drie criteria: gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde. Het gaat om
projecten die ecologisch zijn, sociaal en reeds zijn gerealiseerd. Ook gaat het
om innovatie en ondernemerschap.”

Plan Tij heeft de prijs gewonnen, omdat het plan nieuwe bewoners heeft aangetrokken
en geresulteerd heeft in hogere huizenprijzen. De bewoners zijn overigens wel
verantwoordelijk voor het onderhoud van hun directe omgeving. De prijswinnende
wethouder van Dordrecht, Piet Sleeking, wees er op dat een dergelijk plan ook tijdens
en na de crisis gerealiseerd kan worden.